Herriaren Defensor funtzioa

Oinarrizko eskubideak ez lirateke eraginkorrak izango bermerik ez balego. Hori dela eta, Konstituzioak eta legeek eskubidea arriskuan edo galtzeko zorian dagoeneko kasu eta egoerak aurrez ikusteko, eragozteko edo zuzentzeko kontrol-sistema prestatzen dute. Lehen bermea lege-erreserba delakoa da: legez soilik arautu daiteke eskubideen eta askatasunen egikaritzea; lege horrek, gainera, eta nolanahi ere, bere funtsezko edukia errespetatu behar du. Beste berme berezi batzuk ere badira: babes judiziala, lehentasunezko eta sumario izaerako zenbait eskubideren kasuan ere, bai eta Auzitegi Konstituzionalaren aurreko babes-errekurtsoa ere.

Herriaren defendatzailea eskubide konstituzionalen berme instituzional gisa eratzen da. Herriaren defendatzailea Gorte Nagusietako goi-komisarioa da, hau da, horiengandik agindua jasotzen du eta horiek izendatzen dute testu konstituzionalean herritarrei aitorturiko eskubideak babesteko eta defendatzeko (Konstituzioaren 54. artikulua).

Dauzkan funtzioen artean administrazio publiko guztien jarduera gainbegiratzea nabarmentzen da (Ministerioak, Komunitate Autonomoetako kontseilaritzak, udaletxeak eta abar). Gainbegiratzea enpresa publikoen eta administrazioetako eragileen edo lankideen jarduerara ere heltzen da xede edo zerbitzu publikoak garatzen dituztenean.
1981urtean, Gorte Nagusiek Herriaren defendatzailearen 1981eko apirilaren 6ko 3/1981 Lege Organikoa onartu zuten eta erakundeak 1982ko abenduaren 28an ekin zion jarduerari, lehen titularra aukeratua izan ondoren.

Espainiako edo atzerriko pertsona fisiko edo juridiko orok, adina edo Espainian duen lege-egoera edozein izanik ere, herriaren defendatzailearengana jo dezake, banaka edo kolektiboki, kexa aurkezteko, Espainiako administrazio publikoek Konstituzioan aitortutako eskubideak urratzen dituztela uste badu.

Kexak aurkezteaz gain, herritarrek konstituzio-kontrakotasunerako errekurtsoa edo Auzitegi Konstituzionalaren aurreko babes-errekurtsoa aurkezteko eskatu ahal izango diote herriaren defendatzaileari, legez aurrez ikusitako kasuetan eta baldintzetan.

Kexa baten ikerketa herriaren defendatzaileari ez badagokio, herritarrari gutun bidez horren arrazoia edo kausa jakinaraziko dizkio, eta ahal duen guztietan hautabidezko zein bidetara jo dezakeen orientatzen ahaleginduko da.

Behin kexa izapidetzeko onarturik dagoenean, herriaren defendatzailea lotura duen administrazioarekin harremanetan jarriko da, kasuari buruzko informazioa eskuratzeko. Prozesu guztian zehar ikerketaren eta administraziotik jasotako erantzunen berri emango dio herritarrari. Ikerketa amaitzean, ondorioak jakinaraziko dizkio herritarrari.

Herriaren defendatzaileak administrazio publikoen egintzak eta ebazpenak deuseztatu edo aldatu ezin dituen eta aginduak eman ezin dizkien arren, eskubide konstituzionalak urratu direla ondorioztatuz gero, edozein administraziori egoera arintzeko edo zuzentzeko neurriak har ditzan iradoki edo gomendatu ahal izango dio. Egindako ikerketen ondorioz, herriaren defendatzaileak arau baten aplikazio zorrotzak egoera bidegabeak eragin ditzakeela uste badu, orduan araua aldatzeko eskatu ahal izango du.

Herriaren defendatzaileak ezin du esku hartu epailea edo auzitegia dagoeneko kexan planteatutako gaia epaitzen ari bada edo dagoeneko epaitu badu. Muga horren arrazoia botere judiziala errespetaraztea da; izan ere, behin gaia bere kontrolpean jarriz gero, berari dagokio esklusiboki epaitzea eta epaitutakoa betearaztea. Era berean, ebazpen judizialarekiko desadostasuna epaitegi eta auzitegien aurrean planteatu behar da prozedura-legeetan aurrez ikusitako bideei jarraikiz. Kasu horretan ere, ez dagokio herriaren defendatzaileari esku hartzea.

Bestalde, herriaren defendatzaileak ofizioz ere jardun dezake; hau da, herritarren aldez aurretiko kexaren beharrik gabe. Gorte Nagusiei aurkeztu beharreko bere jarduerari buruzko txostena eta eskubide konstituzionalak betetzeari buruzko gai zehatzen txosten monografikoak egiten ditu urtero. Webguneko beste atal batzuetan (“Nor gara” – “Eskumenak”) gure funtzioen deskribapen osatuagoak aurkitzen dira.